حق ما | HAGH MA: بالا زدن فاضلاب در زندان گنبدکاووس؛ بحران بهداشتی در میان ازدحام و کمبود غذا

Thursday, August 20, 2026

بالا زدن فاضلاب در زندان گنبدکاووس؛ بحران بهداشتی در میان ازدحام و کمبود غذا

بالا زدن فاضلاب در بند عمومی زندان گنبدکاووس، هم‌زمان با گرمای شدید، ازدحام ناشی از انتقال بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ و کمبود غذا، سلامت زندانیان را با خطری جدی روبه‌رو کرده است

کانون حقوق بشر ایران، چهارشنبه ۲۸ مردادماه ۱۴۰۵ – گزارش‌های تازه از زندان گنبدکاووس حاکی است که فاضلاب بند عمومی این زندان بالا زده و محیط زندگی زندانیان به‌شدت آلوده شده است. گرمای هوا، تراکم بالای جمعیت و نبود رسیدگی فوری، وضعیت بهداشتی بند را به مرحله‌ای بحرانی رسانده است.

زندانیان در فضایی نگهداری می‌شوند که به دلیل انتشار آلودگی و بوی فاضلاب، شرایط تنفسی و زندگی روزمره در آن بسیار دشوار شده است. هنوز اطلاعاتی درباره تخلیه فاضلاب، ضدعفونی محیط، انتقال موقت زندانیان یا ورود نیروهای بهداشتی به بند منتشر نشده است.

این بحران در شرایطی رخ داده که زندان گنبدکاووس از ماه‌های گذشته با افزایش جمعیت، کمبود غذا، نبود فروشگاه داخلی و اختلال در رسیدگی‌های اداری روبه‌رو بوده است.

آنچه در این گزارش می‌خوانید

باکس اطلاعاتی | وضعیت زندان گنبدکاووس

موضوع	اطلاعات گزارش‌شده
محل بحران	بند عمومی زندان گنبدکاووس
مشکل تازه	بالا زدن فاضلاب و آلودگی محیط
عامل تشدیدکننده	گرمای هوا و ازدحام جمعیت
ترکیب بخشی از زندانیان	بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری۱۴۰۴
شهرهای محل بازداشت	گنبدکاووس، کلاله، علی‌آباد و آزادشهر
وضعیت تغذیه	کمبود شدید غذا و گزارش گرسنگی زندانیان
فروشگاه زندان	فاقد فروشگاه داخلی فعال
وضعیت اداری	اختلال در رسیدگی به مشکلات زندانیان

خطر گسترش بیماری در محیط آلوده

بالا زدن فاضلاب در یک بند پرجمعیت، علاوه بر ایجاد بوی نامطبوع و غیرقابل‌تحمل کردن محیط، می‌تواند خطر تماس زندانیان با آلودگی‌های میکروبی را افزایش دهد. این خطر در هوای گرم و محیطی که امکانات شست‌وشو، تهویه و ضدعفونی آن محدود است، جدی‌تر می‌شود.

با این حال، تاکنون گزارشی از انجام آزمایش‌های بهداشتی یا ابتلای قطعی زندانیان به بیماری مشخصی منتشر نشده است. مسئولان باید بدون تأخیر وضعیت آب، سرویس‌های بهداشتی، محل خواب و سلامت زندانیان را بررسی کنند.

سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که آب آلوده و دفع نامناسب فاضلاب با افزایش خطر بیماری‌هایی مانند اسهال، هپاتیت نوع A، حصبه و برخی عفونت‌های دیگر ارتباط دارد. این موضوع به معنای تأیید ابتلای زندانیان نیست، بلکه ضرورت مداخله فوری بهداشتی را نشان می‌دهد.

ازدحام پس از انتقال بازداشت‌شدگان اعتراضات

پیش‌تر گزارش شده بود که در بهمن‌ماه ۱۴۰۴ شمار زیادی از بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری در شهرهای گنبدکاووس، کلاله، علی‌آباد و آزادشهر به زندان گنبدکاووس منتقل شدند.

این انتقال‌ها پس از موج گسترده بازداشت‌ها در جریان سرکوب اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ صورت گرفت. به گفته منابع محلی، انتقال بازداشت‌شدگان از چند شهرستان به یک زندان، تراکم جمعیت را به‌شدت افزایش داده و امکانات موجود را با فشار بیشتری روبه‌رو کرده است.

ازدحام، امکان تفکیک زندانیان، دسترسی منظم به سرویس‌های بهداشتی، استحمام، خواب و دریافت خدمات درمانی را کاهش می‌دهد. اکنون بالا زدن فاضلاب در چنین محیطی، خطرهای ناشی از تراکم جمعیت را چند برابر کرده است.

کمبود غذا و توقف رسیدگی‌های روزمره

بر اساس اطلاعات منتشرشده، زندانیان در زندان گنبدکاووس با کمبود شدید غذا روبه‌رو هستند و شماری از آنان غذای کافی دریافت نمی‌کنند. منابع آگاه وضعیت موجود را به‌گونه‌ای توصیف کرده‌اند که برخی زندانیان از گرسنگی رنج می‌برند.

نبود فروشگاه داخلی فعال نیز زندانیان را از امکان خرید مواد غذایی، آب آشامیدنی بسته‌بندی‌شده، مواد شوینده و دیگر نیازهای ضروری محروم کرده است. در نتیجه، حتی زندانیانی که خانواده‌هایشان توانایی مالی دارند، نمی‌توانند کمبودهای موجود را جبران کنند.

گزارش‌ها همچنین از ترک محل کار توسط شماری از مسئولان و کارکنان زندان حکایت دارد. در پی این وضعیت، بخشی از امور اداری و رسیدگی به درخواست‌های زندانیان متوقف شده و آنان در شرایطی نامعلوم و بلاتکلیف قرار گرفته‌اند.

گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران

بررسی حقوقی وضعیت زندان گنبدکاووس بر اساس قوانین داخلی

قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران در سال‌های گذشته بارها به دلیل مغایرت با موازین دادرسی عادلانه، محدود کردن حقوق زندانیان و فراهم نکردن شرایط انسانی در زندان‌ها مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. بررسی وضعیت زندان گنبدکاووس بر اساس قوانین داخلی به معنای تأیید این قوانین نیست؛ هدف، نشان دادن مواردی است که حتی همین قوانین نیز توسط مسئولان زندان و دستگاه قضایی رعایت نشده است.

ابهامات حقوقی وضعیت زندان

مشخص نیست بالا زدن فاضلاب از چه زمانی آغاز شده و مدیریت زندان برای رفع آن چه اقداماتی انجام داده است. همچنین معلوم نیست آیا زندانیان بیمار، سالمند یا دارای بیماری‌های زمینه‌ای از محیط آلوده خارج شده‌اند یا همچنان در همان بند نگهداری می‌شوند.

دلیل نبود فروشگاه، کمبود غذا، اختلال در امور اداری و ترک محل کار توسط برخی کارکنان نیز نیازمند توضیح رسمی و بررسی مستقل است.

مواد قانونی مرتبط

اصل ۲۲ قانون اساسی؛ جان و حقوق اشخاص را از تعرض مصون می‌داند.

اصل ۳۹ قانون اساسی؛ هرگونه هتک حرمت و رفتار خلاف شأن با زندانیان را ممنوع اعلام می‌کند.

ماده ۲ آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها؛ مسئولان را موظف به حفظ کرامت و سلامت جسمی و روانی زندانیان می‌کند.

ماده ۹ آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها؛ تأمین بهداشت، سلامت و تغذیه زندانیان را از وظایف رئیس زندان می‌داند.

ماده ۱۳۰ آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها؛ مدیریت زندان را موظف می‌کند برای دفع بهداشتی فاضلاب، تمهیدات لازم را اتخاذ کند.

ماده ۱۵۴ آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها؛ تأمین غذای سالم، کافی و دارای ارزش غذایی مناسب را الزامی می‌داند.

موارد نقض قانون

بررسی وضعیت زندان گنبدکاووس از منظر حقوق بشر و موارد نقض استانداردهای بین‌المللی

از منظر حقوق بشر، برخورداری از آب سالم، غذای کافی، دفع بهداشتی فاضلاب، محیط پاکیزه و مراقبت پزشکی از حقوق اولیه تمام زندانیان است. سلب آزادی به معنای سلب حق سلامت و کرامت انسانی نیست.

اسناد بین‌المللی مرتبط

ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر؛ منع رفتار ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز.

ماده ۲۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر؛ حق برخورداری از سلامت، غذا و مراقبت پزشکی.

ماده ۱۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی؛ الزام به رفتار انسانی و محترمانه با افراد محروم از آزادی.

ماده ۱۲ میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی؛ حق برخورداری از بالاترین استاندارد قابل‌دستیابی سلامت.

قواعد نلسون ماندلا؛ ضرورت تأمین سرویس‌های بهداشتی پاکیزه، آب سالم، غذای کافی، فضای مناسب و خدمات درمانی بدون تبعیض.