اطلاعات تازه از زندان زاهدان، ساختاری شامل ۱۳ بند، دست‌کم ۴۰ سلول انفرادی، تراکم شدید در اتاق‌ها، کمبود تخت، غذای ناکافی، محدودیت هواخوری و مشکلات آب گرم را نشان می‌دهد؛ وضعیت بندهای زیرزمینی و محل نگهداری شماری از زندانیان سیاسی همچنان نامشخص است
کانون حقوق بشر ایران، جمعه ۱۰ مهرماه ۱۴۰۵ – زندان زاهدان در بخش مردان دارای ۱۳ بند است که هرکدام شمار متفاوتی اتاق، تخت و زندانی دارند. اطلاعات تازه از داخل این زندان نشان می‌دهد جمعیت برخی اتاق‌ها نزدیک به دو برابر تعداد تخت‌های موجود است و زندانیان در زمینه غذا، هواخوری، استحمام و دسترسی به امکانات اولیه با محدودیت‌های جدی روبه‌رو هستند.
بندهای یک تا ۹ در طبقه اصلی زندان قرار دارند، اما اطلاعات دقیقی درباره ساختار و کاربری بندهای ۱۰، ۱۱ و ۱۲ که در طبقه زیرزمینی واقع شده‌اند، در دست نیست. بند ۱۳ نیز بزرگ‌ترین بخش معرفی شده و حدود ۳۰ سلول انفرادی دارد. بخشی که در میان زندانیان به‌عنوان محل بازجویی و شکنجه شناخته می‌شود نیز در همین محدوده قرار دارد.
این ساختار بسته و دسترسی‌ناپذیر، همراه با نبود نظارت مستقل، نگرانی درباره وضعیت افرادی را افزایش داده است که در سلول‌های انفرادی یا بخش‌های زیرزمینی زندان زاهدان نگهداری می‌شوند. محدودیت تماس، جداسازی زندانیان سیاسی و بی‌اطلاعی خانواده‌ها نیز امکان بررسی وضعیت جسمی و روانی زندانیان را دشوار کرده است.
ساختار ۱۳ بندی زندان زاهدان
بر اساس اطلاعات دریافتی، بند یک دارای ۱۲ اتاق،
بند دو دارای ۱۰ اتاق،
بند سه دارای هشت اتاق
بند چهار دارای ۱۴ اتاق
بند پنج ۱۱ اتاق
بند شش ۱۰ اتاق
بند هفت پنج اتاق عمومی و ۱۰ سلول انفرادی
بند هشت هفت اتاق
بند نه نیز هفت اتاق دارد.
به این ترتیب، تنها در بندهای یک تا ۹ دست‌کم ۸۴ اتاق عمومی و ۱۰ سلول انفرادی وجود دارد. اطلاعات مربوط به شمار اتاق‌ها، ظرفیت و کاربری بندهای ۱۰، ۱۱ و ۱۲ همچنان نامشخص است. این سه بند در طبقه زیرزمینی قرار دارند و دسترسی زندانیان بخش‌های عمومی به آنها محدود است.
بند ۱۳ از نظر مساحت بزرگ‌ترین بخش زندان معرفی شده است. در این بند حدود ۳۰ سلول انفرادی وجود دارد و محل بازجویی و اعمال فشار بر زندانیان نیز در همین محدوده قرار گرفته است. با احتساب سلول‌های بند هفت و بند ۱۳، دست‌کم ۴۰ سلول انفرادی در بخش‌هایی از زندان شناسایی شده است؛ بدون آنکه شمار سلول‌های احتمالی در بندهای ۱۰ تا ۱۲ مشخص باشد.
وجود بخش‌های ناشناخته در زیرزمین، نبود اطلاعات درباره ظرفیت و افراد محبوس در آنها و ممانعت از دسترسی مستقل، وضعیت زندان زاهدان را با ابهام‌های جدی همراه کرده است.
جمعیت دوبرابر ظرفیت تخت‌های اتاق‌ها
تعداد تخت‌های هر اتاق در زندان زاهدان بین ۱۳ تا ۱۸ تخت متغیر است، در حالی که شمار زندانیان مستقر در هر اتاق به ۲۵ تا ۳۰ نفر می‌رسد. بر این اساس، در بسیاری از اتاق‌ها بین هفت تا ۱۷ زندانی بیش از تعداد تخت‌های موجود نگهداری می‌شوند.
کمبود تخت به معنای آن است که بخشی از زندانیان ناچارند روی زمین، در فاصله میان تخت‌ها یا در قسمت‌های مشترک اتاق استراحت کنند. تراکم شدید همچنین گردش هوا را کاهش می‌دهد و احتمال انتقال بیماری‌های پوستی، تنفسی و عفونی را افزایش می‌دهد.
در هر بند تنها پنج سرویس بهداشتی برای استفاده تمام زندانیان آن بند وجود دارد. با توجه به تعداد اتاق‌ها و جمعیت ۲۵ تا ۳۰ نفره هر اتاق، این تعداد سرویس بهداشتی تناسبی با شمار زندانیان ندارد. صف‌های طولانی، دشواری نظافت و استفاده مکرر از فضاهای محدود می‌تواند وضعیت بهداشتی بندها را وخیم‌تر کند.
یک ساعت هواخوری در هفته
فضای هواخوری در زندان زاهدان به‌صورت عمومی مورد استفاده قرار می‌گیرد و برنامه خروج زندانیان از بندها زمان‌بندی شده است. هر بند تنها هفته‌ای یک‌بار و به مدت حدود یک ساعت امکان استفاده از هواخوری دارد.
این محدودیت به معنای آن است که زندانیان در بیشتر روزهای هفته از حضور در فضای باز، نور مستقیم خورشید و حرکت بدنی محروم هستند. برای افرادی که در اتاق‌های شلوغ یا سلول‌های انفرادی نگهداری می‌شوند، یک ساعت هواخوری در هفته نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای جسمی و روانی آنان باشد.
گزارش پیشین درباره انتقال مخفیانه حدود ۳۰ زندانی سیاسی از تهران به زندان زاهدان نیز نشان می‌داد زندانیان سیاسی تنها هفته‌ای یک‌بار از سلول‌ها خارج می‌شوند و هنگام هواخوری نیز به‌گونه‌ای جابه‌جا می‌شوند که امکان ارتباط آنان با زندانیان عمومی وجود نداشته باشد. هویت، محل دقیق نگهداری و وضعیت پرونده این زندانیان همچنان روشن نشده است.
مشکل آب گرم و استحمام زندانیان
زندانیان در فصل زمستان برای استحمام با مشکل جدی آب گرم روبه‌رو هستند. آب در آغاز نیمه‌گرم است، اما به‌سرعت سرد می‌شود و ادامه استحمام را دشوار یا ناممکن می‌کند.
مشکل آب گرم، همراه با تراکم جمعیت و محدودبودن سرویس‌های بهداشتی، خطر گسترش بیماری‌های پوستی و عفونی را افزایش می‌دهد. زندانیانی که بیمار، سالخورده یا دارای مشکلات جسمی هستند، بیش از دیگران از این وضعیت آسیب می‌بینند.
تأمین آب گرم پایدار، امکانات نظافت و شمار کافی حمام و سرویس بهداشتی از ابتدایی‌ترین مسئولیت‌های مدیریت زندان است. کمبود این امکانات نمی‌تواند به‌عنوان بخشی عادی از مجازات زندانی تلقی شود.
غذای زندان؛ جیره‌ای برای زنده‌ماندن
صبحانه زندانیان معمولاً شامل حدود دو قاشق پنیر و یک قرص نان است. در برخی روزها یک تخم‌مرغ همراه با نان و گاهی نیز مقدار محدودی عدسی توزیع می‌شود. این وعده از نظر حجم و ارزش غذایی پاسخگوی نیاز یک فرد بزرگسال نیست.
برای وعده ناهار تنها هفته‌ای یک‌بار برنج همراه با خورشت دارای گوشت توزیع می‌شود. حجم همین وعده نیز بسیار کم است. غذای سایر روزهای هفته کیفیت پایینی دارد و در مواردی خوردن آن برای زندانیان دشوار است.
شام نیز معمولاً به تکه کوچکی پنیر، یک تخم‌مرغ یا مقدار محدودی عدسی خلاصه می‌شود. مجموع غذای روزانه به اندازه‌ای نیست که زندانیان را سیر کند و تنها حداقل انرژی لازم برای ادامه حیات را فراهم می‌کند.
کمبود میوه، سبزیجات، لبنیات و منابع پروتئینی می‌تواند در بلندمدت به ضعف جسمی، کاهش وزن، کمبود ویتامین‌ها و تشدید بیماری‌های زمینه‌ای منجر شود. آثار این تغذیه ناکافی برای زندانیانی که در سلول‌های بسته نگهداری می‌شوند یا تحت فشارهای جسمی و روانی قرار دارند، شدیدتر است.
اطلاعات پیشین نیز نشان می‌داد در برخی سلول‌های انفرادی صبحانه توزیع نمی‌شود و غذای روزانه گاهی به حدود ۱۰ قاشق برنج، یک تخم‌مرغ و تکه‌ای نان محدود است. نبود دسترسی به تغذیه کافی در کنار محدودیت آب، هواخوری و تماس، سلامت زندانیان را با خطر جدی مواجه می‌کند.
گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
- لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
- فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
- آرشیو قضات مرگ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
- آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
- جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- اعدام مجید نیک‌اندیش و علی همتی؛ دو بازداشت‌شده اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ در مشهد اعدام شدند
- غلامرضا اکبری‌مقدم؛ صدور حکم اعدام علی همتی و مجید نیک‌اندیش
- زندان قزلحصار کرج، زادگاه تابوت و قفس – ویدئو به همراه تصاویر مستند
قطع تماس و بی‌خبری خانواده‌ها
تماس تلفنی یکی از معدود راه‌های زندانیان برای اطلاع‌رسانی درباره وضعیت جسمی، نیاز به دارو، تغییر بند یا انتقال به بخش‌های امنیتی است. با این حال، تماس‌های تلفنی در زندان زاهدان نیز در دوره‌هایی به‌طور کامل قطع شده است.
در شهریورماه ۱۴۰۵، تماس زندانیان بند هشت زندان زاهدان برای چهار روز متوالی قطع شد و مسئولان درباره علت قطع ارتباط یا زمان برقراری مجدد تلفن‌ها توضیح روشنی ارائه نکردند. خانواده‌ها در این مدت هیچ اطلاعی از وضعیت بستگان خود نداشتند.
قطع تماس، به‌ویژه در زندانی که دارای بندهای زیرزمینی و سلول‌های انفرادی متعدد است، نگرانی خانواده‌ها را افزایش می‌دهد. محروم‌کردن زندانی از ارتباط با خانواده نباید به ابزار تنبیه، کنترل یا جلوگیری از انتشار اطلاعات تبدیل شود.
زندانیان سیاسی و فشار بر زندانیان بلوچ
زندانیان سیاسی در بخش‌هایی جدا از زندانیان عمومی نگهداری می‌شوند و دسترسی آنان به تلفن، ملاقات و ارتباط با دیگر بندها محدود است. زندانیان عمومی نیز از گفت‌وگو یا انتقال خبر درباره وضعیت آنان منع شده‌اند و در مواردی به تشکیل پرونده تازه تهدید شده‌اند.
در کنار این محدودیت‌ها، اطلاعاتی درباره فشار برای گرفتن اعترافات اجباری از زندانیان بلوچ منتشر شده است. بر پایه این اطلاعات، شماری از بازداشت‌شدگان تحت فشارهای جسمی و روانی قرار گرفته و اظهارات گرفته‌شده در چنین شرایطی، مبنای تشکیل پرونده و صدور احکام سنگین قرار گرفته است. دسترسی ناکافی به وکیل مستقل و رسیدگی‌نشدن به شکایت‌های مرتبط با شکنجه، از دیگر موارد مطرح‌شده است.
وجود محل بازجویی و شکنجه در بند ۱۳، در کنار سلول‌های زیرزمینی و انفرادی، ضرورت انجام یک بازرسی مستقل از زندان زاهدان را دوچندان می‌کند. هویت افراد نگهداری‌شده در این بخش‌ها، مدت حبس انفرادی، وضعیت دسترسی آنان به وکیل و نتیجه شکایت‌های مربوط به بدرفتاری باید به‌طور شفاف اعلام شود.
ضرورت پاسخگویی مدیریت زندان زاهدان
مدیریت زندان و اداره‌کل زندان‌های سیستان و بلوچستان مسئول تأمین غذای کافی، آب گرم، فضای خواب، سرویس‌های بهداشتی، هواخوری روزانه، درمان و ارتباط زندانیان با خانواده هستند.
ابهام درباره سه بند زیرزمینی، وجود دست‌کم ۴۰ سلول انفرادی، محدودیت هواخوری به یک ساعت در هفته و کمبود شدید غذا، نیازمند رسیدگی فوری و مستقل است. همچنین باید مشخص شود چه تعداد زندانی در هر بند نگهداری می‌شوند، ظرفیت رسمی زندان چقدر است و چرا جمعیت اتاق‌ها تا نزدیک دو برابر تعداد تخت‌ها افزایش یافته است.
بررسی حقوقی وضعیت زندان زاهدان بر اساس قوانین داخلی
قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران به‌دلیل مغایرت با موازین دادرسی عادلانه و محدودکردن حقوق زندانیان همواره مورد انتقاد بوده‌اند. بررسی وضعیت زندان زاهدان بر اساس قوانین داخلی به معنای تأیید این مقررات نیست؛ بلکه برای نشان‌دادن رعایت‌نشدن حتی همین قوانین است.
ابهامات حقوقی: کاربری بندهای ۱۰ تا ۱۲، هویت افراد محبوس در سلول‌های زیرزمینی، مدت نگهداری در انفرادی، مبنای محدودیت هواخوری و علت محرومیت برخی زندانیان از تماس روشن نیست.
مواد قانونی مرتبط: اصول ۳۲، ۳۵، ۳۸ و ۳۹ قانون اساسی و مواد ۷، ۴۸، ۵۰ و ۱۹۰ قانون آیین دادرسی کیفری بر منع شکنجه، حق وکیل، اطلاع خانواده و حفظ حرمت زندانی تأکید دارند. مواد ۱۲۸، ۱۵۳ و ۱۵۴ آیین‌نامه سازمان زندان‌ها نیز مسئولان را به تأمین نیازهای اساسی و رعایت حقوق زندانیان ملزم می‌کند.
موارد نقض: غذای ناکافی، کمبود تخت، محدودیت شدید هواخوری، قطع تماس، نگهداری طولانی در انفرادی و استفاده از اعترافات گرفته‌شده تحت فشار می‌تواند نقض همین مقررات باشد.
بررسی وضعیت زندان زاهدان از منظر حقوق بشر
محرومیت از غذای کافی، فضای خواب مناسب، آب گرم، هواخوری روزانه و ارتباط منظم با خانواده با حق برخورداری از رفتار انسانی در زندان مغایرت دارد. مواد ۵، ۹ و ۱۰ اعلامیه جهانی حقوق بشر و مواد ۷، ۱۰ و ۱۴ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی بر منع شکنجه، منع بازداشت خودسرانه، رفتار انسانی و دادرسی عادلانه تأکید دارند.
قواعد نلسون ماندلا نیز مسئولان زندان را به تأمین غذای کافی، آب آشامیدنی، بهداشت، مراقبت پزشکی و دست‌کم یک ساعت فعالیت روزانه در فضای باز ملزم می‌کند. نگهداری انفرادی بیش از ۱۵ روز نیز بر اساس این قواعد، انفرادی طولانی‌مدت و ممنوع است.